Egzama (Dermatit) Türleri: Atopik, Temas ve Seboreik Dermatit Arasındaki Farklar

26 Ekim 2026 · 4 dk okuma

Günlük dilde “egzama” ve “dermatit” sözcükleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Oysa kaşıntılı, kuru, kızarık ve pul pul dökülen cilt döküntülerinin arkasında farklı mekanizmalar bulunabilir. Doğru adlandırma, tetikleyicilerin anlaşılması ve uygun bakımın planlanması açısından önemlidir. Bu yazıda en sık karşılaşılan üç grubu, yani atopik dermatiti, temas dermatitini ve seboreik dermatiti karşılaştırıyoruz. Amaç tanı koymak değil, genel çerçeveyi sunmaktır.

Egzama ve dermatit aynı şey mi?

Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD) egzamayı tek bir hastalık olarak değil, birden fazla türü olan bir başlık olarak ele alır ve sayfasında atopik dermatit, temas dermatiti, dishidrotik egzama, el egzaması, nörodermatit, nummüler egzama ve staz dermatiti gibi türleri sıralar. NHS ise temas dermatitini, belirli bir maddeyle temasın tetiklediği bir egzama türü olarak tanımlar. Yani “egzama” çoğu kaynakta şemsiye bir terimdir; dermatit ise cildin iltihabını anlatır. Türkçede de iki sözcük sıklıkla birlikte kullanılır.

Atopik dermatit (atopik egzama)

NHS’e göre atopik egzama kaşıntılı, kuru, çatlamış, kabuklanmış, pul pul veya kalınlaşmış cilt olarak ortaya çıkabilir; bazen kabarcıklanabilir veya kanayabilir. Sıklıkla bebeklik ve erken çocuklukta başlar, yaşla birlikte çoğu zaman düzelir ve alevlenme ile daha sakin dönemlerin birbirini izlemesiyle seyreder. Dirsek ve diz içi, eller ve küçük çocuklarda yüz sık etkilenen bölgelerdir.

Nedeni çoğu zaman bilinmez. NHS, ebeveynlerden birinde atopik egzama olması ya da kişinin kendisinde veya yakın akrabalarında astım ya da saman nezlesi bulunması hâlinde riskin arttığını belirtir. Hastalık bulaşıcı değildir. Aynı kaynak olası tetikleyiciler arasında sabun ve çamaşır deterjanı gibi tahriş edici maddeleri, evcil hayvanları, bazı kumaşları, polen ve ev tozu akarlarını, bazı gıdaları, sıcaklık değişimlerini, cilt enfeksiyonlarını, stresi ve gebelik gibi hormonal değişiklikleri sayar. Kesin bir tedavisi yoktur; ancak tedavi belirtileri yönetmeye yardımcı olur.

Temas dermatiti: irritan ve alerjik

NHS’e göre temas dermatiti iki ana biçimde görülür. İrritan (tahriş edici) temas dermatitinde bir madde cildin dış tabakasına doğrudan zarar verir; bu tür daha sık görülür ve sabun, deterjan, çözücüler veya suyla sık temas gibi nedenlerle gelişebilir. Alerjik temas dermatitinde ise bağışıklık sistemi bir maddeye tepki verir; kozmetikler, nikel gibi metaller ya da çiğ meyve ve sebze ile uğraşmak tetikleyici olabilir. Belirtiler genellikle temastan saatler veya günler sonra ortaya çıkar ve çoğunlukla eller ile yüzü etkiler, ancak her yerde görülebilir.

Bu türde en önemli adım, tetikleyiciyi saptamak ve mümkün olduğunca uzak durmaktır; tetikleyici ortadan kalkınca cilt çoğunlukla düzelir. İki tür görünüm olarak birbirine benzeyebildiği için NIOSH, ayrımın çoğu zaman yama testi gibi klinik değerlendirmeler gerektirebileceğini belirtir. İşyeri kaynaklı temas dermatitini ayrı bir yazıda ele alıyoruz.

Seboreik dermatit

AAD’ye göre seboreik dermatit yetişkinlerde kafa derisi, alın, kaşlar, göz kapakları, kulaklar, burun kenarları, ağız çevresi ve göğüs gibi yağlı bölgelerde görülür. Kuru ya da yağlı pullanma, hafif kaşıntı veya yanma ve kafa derisinde döküntü sık görülen bulgulardır. Bebeklerde “konak” (cradle cap) olarak bilinen biçimi olabilir. Koyu ciltlerde döküntü pembe, hafif mor veya cilt renginden daha açık görünebilir.

İngiliz Dermatologlar Derneği’nin (BAD) hasta bilgilendirme sayfasına göre nedeni tam olarak bilinmez; ciltte doğal olarak bulunan Malassezia mayasının ve cilt bariyeri farklılıklarının rol oynadığı düşünülür. Yorgunluk, stres ve soğuk-kuru hava alevlenmeleri tetikleyebilir. Durum uzun süreli ve tekrarlayıcıdır; tedavi sona erince geri dönebilir. NHS, kepek niteliğindeki hafif olguları için bazı kepek şampuanlarının belirli bir süre denenebileceğini, bir ay içinde düzelme olmazsa hekime başvurulmasını önerir.

Cilt rengi, tanıyı güçleştiren bir etkendir. NHS, kızarıklığın açık ciltlerde kırmızı, koyu ciltlerde ise kahverengi, mor veya gri tonlarda görülebildiğini belirtir; AAD da seboreik dermatitte koyu ciltlerde döküntünün pembe, hafif mor ya da cilt renginden daha açık görünebildiğini söyler. Bu yüzden “kızarıklık yoksa egzama değildir” gibi bir çıkarım yapılmamalı, şüphe durumunda cilt görünümünü bilen bir hekim değerlendirmelidir.

Karşılaştırma: hangi özellik hangi türü düşündürür?

• Atopik dermatit: Çoğunlukla çocuklukta başlar; kişide veya ailede astım, saman nezlesi öyküsü olabilir; dirsek ve diz içi gibi bölgeler sık etkilenir; alevlenme ve sakin dönemler izler.
• İrritan temas dermatiti: Su, sabun, deterjan, çözücü gibi tahriş edicilerle sık temas sonrası, özellikle ellerde.
• Alerjik temas dermatiti: Nikel, kozmetik gibi belirli bir alerjene temastan sonra; yama testi gibi değerlendirmeler gerekebilir.
• Seboreik dermatit: Kafa derisi, yüz ve göğüs gibi yağlı bölgelerde pullu döküntü; uzun süreli ve tekrarlayıcı.

Bu liste yalnızca fikir vermek içindir. Türler iç içe geçebilir ve cilt rengine göre görünüm değişir; ayrım için muayene gerekir. Kendi kendine tanı koymak ve reçetesiz ürünlerle uzun süre denemek, başka bir cilt sorununu geciktirebilir.

Tür fark etmeksizin temel bakım ilkeleri

NHS, atopik egzamada nemlendiricilerin (emolyenlerin) günde en az iki kez uygulanmasını ve cilt düzelse bile sürdürülmesini, sabun yerine emolyentle yıkanmayı önerir. Temas dermatitinde ise tetikleyiciden kaçınma, nemlendirici kullanımı ve eldivenlerin düzenli aralıklarla çıkarılması (terleme belirtileri artırabileceği için) vurgulanır. Hangi ürünün ya da ilacın kime uygun olduğu, hekim ve eczacının değerlendirmesine bağlıdır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Belirtiler sürüyor, tekrar ediyor veya uygulanan bakım yetmiyorsa,
• Döküntü kabarcıklı, kabuklu, sıvı sızdıran ya da irinli noktalar içeriyorsa; ağrılı, şiş veya sıcaksa; birden kötüleşiyor ya da yayılıyorsa; ateş veya genel bir kırgınlık varsa (NHS bunları enfeksiyon belirtisi olabileceği için acil değerlendirme gerektiren durumlar arasında sayar),
• Tetikleyici bulunamıyorsa veya iş/ev ortamındaki bir maddeden şüpheleniliyorsa,
• Kafa derisi şikâyeti bir ay içinde düzelmiyor ya da yüzde ve gövdede kaşıntılı pullu alanlar varsa,
• Kaşıntı uykuyu veya günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa.

Sonuç

Egzama bir şemsiye terimdir; atopik, temas ve seboreik dermatit farklı tetikleyicilere ve seyre sahiptir. Doğru tanı ve kişiye uygun planlama için hekim değerlendirmesi gereklidir. Aynı konuyu işyeri, mitler, steroid endişeleri ve stres-uyku boyutlarıyla ele alan yazılarımıza ilgili bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

Kaynakça

1. NHS (Birleşik Krallık): NHS: Atopic eczema. https://www.nhs.uk/conditions/atopic-eczema/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
2. NHS (Birleşik Krallık): NHS: Contact dermatitis. https://www.nhs.uk/conditions/contact-dermatitis/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
3. NHS (Birleşik Krallık): NHS: Dandruff. https://www.nhs.uk/conditions/dandruff/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
4. Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD): AAD: Types of eczema. https://www.aad.org/public/diseases/eczema/types (Erişim: 26 Ekim 2026)
5. Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD): AAD: Seborrheic dermatitis: Signs and symptoms. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/seborrheic-dermatitis-symptoms (Erişim: 26 Ekim 2026)
6. İngiliz Dermatologlar Derneği (BAD): BAD Patient Hub: Seborrhoeic dermatitis. https://www.skinhealthinfo.org.uk/condition/seborrhoeic-dermatitis/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
7. ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NIOSH/CDC): NIOSH: Skin Exposures and Effects. https://www.cdc.gov/niosh/skin-exposure/about/index.html (Erişim: 26 Ekim 2026)